اثر تحریم‌ها بر اقتصاد ایران: رویکرد بازار فارکس و قیمت نفت

نویسنده: محمدعلی عرب پور

زمان مطالعه: 

چکیده

تحریم‌های اقتصادی علیه ایران، به ویژه از دهه ۱۹۹۰ میلادی، تأثیرات عمیقی بر ساختار اقتصادی کشور گذاشته است. این مقاله با تمرکز بر بازار فارکس (نرخ ارز) و قیمت نفت، اثرات مستقیم و غیرمستقیم تحریم‌ها را بررسی می‌کند. بر اساس مدل‌های اقتصادسنجی مانند SVAR و ARDL، تحریم‌ها منجر به کاهش ۱۵-۲۰ درصدی تولید ناخالص داخلی (GDP)، تضعیف شدید ریال (تا ۱۷.۴ درصد سالانه)، و افت صادرات نفت (تا ۲۵ درصد در دوره‌های اوج) شده‌اند. نتایج نشان می‌دهد که شوک‌های تحریمی از طریق کاهش درآمدهای نفتی، افزایش تورم و نوسانات ارزی، اقتصاد ایران را به سمت رکود و بی‌ثباتی سوق داده است. پیشنهادها شامل تنوع‌بخشی به صادرات غیرنفتی و اصلاحات ساختاری است.

کلمات کلیدی: تحریم‌ها، بازار فارکس، قیمت نفت، اقتصاد ایران، نرخ ارز.

مقدمه

ایران به عنوان یکی از بزرگ‌ترین تولیدکنندگان نفت جهان، اقتصاد خود را به شدت به درآمدهای نفتی وابسته کرده است. تحریم‌های بین‌المللی، به ویژه تحریم‌های ایالات متحده و اتحادیه اروپا از سال ۲۰۱۱، دسترسی ایران به بازارهای جهانی نفت و سیستم‌های مالی را محدود کرده و اثرات زنجیره‌ای بر متغیرهای کلان اقتصادی ایجاد نموده است. این تحریم‌ها نه تنها صادرات نفت را کاهش داده، بلکه بازار ارز ایران را با نوسانات شدید نرخ ارز روبرو ساخته و ارزش ریال را به شدت تضعیف کرده است. هدف این مقاله، تحلیل علمی اثرات تحریم‌ها بر اقتصاد ایران با رویکرد بازار فارکس و قیمت نفت است.منبع 

سؤال اصلی پژوهش این است: چگونه تحریم‌ها از طریق کانال‌های نفتی و ارزی، رشد اقتصادی را مختل می‌کنند؟

دوره مطالعاتی از ۱۹۸۹ تا ۲۰۲۱ را پوشش می‌دهد، با تمرکز بر رویدادهای کلیدی مانند قانون تحریم‌های ایران-لیبی (۱۹۹۶)، قطعنامه‌های سازمان ملل (۲۰۰۶-۲۰۰۷)، توافق جامع هسته‌ای (برجام، ۲۰۱۵) و خروج آمریکا از آن (۲۰۱۸). روش‌شناسی بر پایه مدل‌های اقتصادسنجی ساخت‌یافته (مانند SVAR و ARDL) و داده‌های فصلی/سالانه از بانک مرکزی ایران و OPEC استوار است. منبع

بررسی ادبیات

تحریم‌ها به عنوان ابزاری سیاسی-اقتصادی، اثرات منفی بر کشورهای هدف دارند. مطالعات اولیه مانند Dizaji و Van Bergeijk (۲۰۱۳) نشان می‌دهند که تحریم‌های مالی بر صادرات و واردات ایران تأثیر منفی گذاشته و تجارت با روسیه را تا ۱۰ میلیارد دلار سالانه کاهش داده است. در زمینه نفت، تحریم‌های ۲۰۱۲ اتحادیه اروپا صادرات نفت ایران را ۲۵ درصد کاهش داد و منجر به افت ۱۵ درصدی GDP شد. منبع

در بازار فارکس، تحریم‌ها از طریق ایجاد انتظارات منفی (اندازه‌گیری‌شده با شاخص جستجوی گوگل)، نرخ ارز غیررسمی را افزایش می‌دهند. مطالعه‌ای با مدل ARDL بر داده‌های ۲۰۱۰-۲۰۱۸ نشان داد که شوک‌های تحریمی، ضریب ۰.۷۰۵ مثبت بر نرخ ریال/دلار در بلندمدت دارد، در حالی که کاهش درآمد نفتی ضریب -۴.۹۰۶ ایجاد می‌کند. تحریم‌های مالی نیز شاخص فشار ارزی (EMP) را افزایش داده و تورم را تا ۱.۳۶۸ درصد در کوتاه‌مدت بالا می‌برند. منبع

در ایران، مطالعات پارسی‌زبان مانند بررسی اثرات تحریم بر صنعت نفت (۲۰۲۵) تأکید دارند که تحریم‌ها ارزش افزوده نفت را کاهش داده و سهم آن در GDP را از ۹۶ درصد (۱۹۷۹) به ۶۰ درصد (۲۰۱۸) رسانده است. همچنین، شوک‌های ارزی و نفتی با مدل VAR، بیکاری را افزایش می‌دهند و نوسانات ارزی را تشدید می‌کنند. خلأ ادبیات در ادغام کانال‌های نفت-ارز-رشد است که این مقاله آن را پر می‌کند. منبع

روش‌شناسی

این مطالعه توصیفی-تحلیلی با رویکرد اقتصادسنجی است. داده‌ها شامل نرخ ارز آزاد (ریال/دلار)، درآمد صادرات نفت (میلیارد دلار)، GDP واقعی، تورم (CPI) و شاخص شدت تحریم‌ها (بر اساس پوشش رسانه‌ای NYT و FT، نرمال‌شده [۰,۱]) از ۱۹۸۹Q۱ تا ۲۰۲۱Q۴ هستند. منبع

مدل اصلی SVAR افزایش‌یافته با تحریم‌ها است:

که Yt شامل GDP، تورم، نرخ ارز و درآمد نفت است؛ St​ شاخص تحریم؛ ϵt​ شوک‌های جهانی (رشد جهان، قیمت نفت). شناسایی از طریق محدودیت‌های Cholesky و FEVD برای تجزیه واریانس.

مدل کمکی ARDL برای نرخ ارز:

با آزمون‌های ADF، کوینتگریشن Banerjee-Pesaran و ECM برای سرعت تعدیل.

یافته‌ها و تحلیل

اثرات بر بازار فارکس

تحریم‌ها نرخ ارز را به شدت تضعیف می‌کنند. شوک استاندارد تحریم (۰.۱۲۰) منجر به ۳ درصد افت فوری ریال می‌شود، با overshooting تا ۱.۲ درصد خالص در سه‌ماهه، و ۴.۹ درصد در شدت متوسط (۰.۱۶). در بلندمدت، انتظارات (GSI) ضریب ۰.۷۰۵ مثبت بر نرخ غیررسمی دارد، و تفاوت تورم ۰.۸۵۹ درصد افزایش ایجاد می‌کند. نرخ ارز آزاد از ۱۰,۰۰۰ ریال/دلار (۲۰۱۰) به بیش از ۱۵۰,۰۰۰ (۲۰۱۸) رسید، با شکاف رسمی-آزاد تا ۵۰ درصد. تحریم‌های مالی EMP را افزایش داده و سرعت تعدیل ECM را به ۴۷.۷۲ درصد در هر دوره می‌رساند.

اثرات بر قیمت نفت و صادرات

تحریم‌ها صادرات نفت را ۵ درصد در سه‌ماهه و ۱ درصد در سال کاهش می‌دهند، با افت ۴.۶ درصدی در شدت متوسط (۱۸.۴ درصد سالانه). تولید از ۶ میلیون بشکه/روز (پیش از انقلاب) به ۲.۵ میلیون (۱۹۸۹-۲۰۰۵) و سپس افت بیشتر پس از ۲۰۱۸ رسید. تحریم‌های ۲۰۱۲ واردات‌کنندگان را از ۲۰ به ۳ کشور کاهش داد و ارزش افزوده نفت را ۹۷۰ درصد R² مدل منفی کرد. قیمت نفت جهانی تحت تأثیر قرار نگرفت، اما درآمد ایران ۱۰ میلیارد دلار سالانه از دست رفت، که ۶۰ درصد واریانس صادرات را توضیح می‌دهد.

اثرات کلان بر اقتصاد

تحریم‌ها GDP را ۲ درصد سالانه (۱۵ درصد در ۲۰۱۲-۲۰۱۳) کاهش می‌دهند، با رشد واقعی ۳ درصد به جای ۴-۵ درصد بالقوه. تورم ۰.۳ درصد فوری و ۴ ساله پایدار افزایش می‌یابد، عمدتاً از کانال ارزی (۰.۱۵-۰.۱۷ درصد به ازای هر ۱ درصد افت ریال). FEVD نشان می‌دهد تحریم‌های طولانی (۲+ سال) تا ۸۰ درصد واریانس GDP و نرخ ارز را توضیح می‌دهند.

بحث

تحریم‌ها کانال نفتی (کاهش صادرات) و ارزی (نوسانات ریال) را فعال کرده و اقتصاد را ایزوله می‌کنند (همبستگی رشد با جهان ۰.۱۲). اثرات نامتقارن (شوک منفی نفت بیکاری را بیشتر افزایش می‌دهد) و رانت‌جویی (شکاف نرخ‌ها) را تشدید می‌کنند. برجام موقتاً اثرات را معکوس کرد، اما بازگشت تحریم‌ها در ۲۰۱۸ بی‌ثباتی را احیا نمود. محدودیت‌ها شامل عدم جداسازی کامل اثرات مستقیم/غیرمستقیم و عوامل نهفته (مانند فساد) است.

نتیجه‌گیری

تحریم‌ها اقتصاد ایران را از طریق تضعیف بازار فارکس و اختلال در درآمدهای نفتی، به رکود (کاهش ۲ درصدی GDP) و تورم بالا (۱۸.۳ درصد سالانه) کشانده‌اند. سیاست‌ها باید بر تنوع صادرات (رشد ۳۷ برابری غیرنفتی از ۱۹۷۹)، دیپلماسی چندجانبه و اصلاح نرخ ارز واحد تمرکز کنند. آینده بدون تحریم، پتانسیل رشد ۴-۵ درصدی را بازمی‌گرداند، اما نیاز به مدیریت بهتر دارد.

منابع

• Identifying the effects of sanctions on the Iranian economy using … (2022)
• The Impact of Iran Oil Sanctions on the Exchange Rates (2023)
• An Empirical Analysis of the Economic Effects of Sanctions (2021)
• اثرات تحریم‌های اقتصادی بر صنعت نفت و گاز ایران (۲۰۲۵)
• تأثیر اثرات اقتصادی تحریم های مالی بر اقتصاد ایران (سال نامشخص)
• بررسی اثر شوکهای قیمتی نفت و تحریم های اقتصادی بر رژیم های … (سال نامشخص)
• سایر منابع بر اساس جستجوهای وب